Groei, groeier, groeist: China in een spagaat

(Vorige maand schreef ik voor het magazine, het ledenblad, van FNV Bondgenoten een verhaal over China's economische ontwikkeling. 1.200 woorden had ik. Tijd voor mijn online lezers om te kijken of het een beetje gelukt is.)

Een land dat met meer dan tien procent per jaar groeit. Het land met de slechtste arbeidsomstandigheden en bijna de laagste lonen. Een land met duizenden arbeidsconflicten per dag. Het land dat banen in de rest van de wereld opeet. Hoe moeten we soep koken van een land met 1.3 miljard inwoners en grotere interne verschillen dan Europa?Vanuit het raam in Shanghai waar ik dit verhaal tik, heb ik uitzicht op het dak van een restaurant. Saai, denkt U? Integendeel, want op het dak woont het personeel, dat 's ochtends zichzelf in plastic bakjes wast, gehurkt de tanden poetst en dan met koksmutsen op via de brandtrappen naar beneden gaat. Daar verzamelt zich de Shanghaise middenklasse voor het eten dat niet alleen erg lekker is, maar ook erg goedkoop vanwege de migranten-koks die op het dak wonen.Is dat goed of niet? Natuurlijk ben ik vooral blij niet daar met hen op het dak te wonen. In de zinderende hitte van de zomer is er geen verkoeling. Elke uur kunnen er nieuwe gasten komen en de lange werkuren zijn alleen te verdragen omdat in het restaurant tenminste airconditioning aanwezig is. De arbeidszekerheid is gering: bij de minste strubbelingen, klachten van de verwende klanten of een slecht gehumeurde baas is het over. Een goeie reden voor ontslag is niet nodig. Het denken over een vakbond, is mijlenver weg.Ondanks hun beroerde omstandigheden en lage loon gaan de mannen en vrouwen 's morgens opgewekt aan het werk. Dit zijn geen slaven van het nieuwe kapitalisme, het zijn mensen die er zin in hebben, lol in het leven hebben. Want vergeleken met thuis is hun leven op het dak stukken beter.Het kost geen moeite om in China te verdrinken in de indrukwekkende cijfers. Meer dan tien procent economische groei elk jaar en dat al jarenlang. De steeds groeiende export. De grote kapitaalstromen uit het buitenland die het land binnenvloeien. Maar meer dan al die cijfers, die met veel gegoochel tot stand komen, is één cijfer het meest indrukwekkend. In de afgelopen twintig jaar heeft China 400 miljoen mensen uit de armoede gehaald. Vierhonderd miljoen koks, bouwvakkers, textielarbeiders, straatvegers en verkopers verdienen een laag loon, maar wel een loon dat ze definitief uit de honger heeft gehaald.Elk jaar, met het Chinese nieuwjaar, gaan mijn koks als de succesnummers van hun dorp terug, beladen met kadootjes en geld voor hen die niet zo gelukkig zijn geweest dat ze naar Shanghai konden gaan om te werken."Ik ben nog nooit in een land geweest waar de tegenstellingen en zo groot zijn, en zo dicht naast elkaar te vinden zijn," zegt Ben Roodhuizen, bestuurder bij FNV-Bondgenoten na een dag wandelen in Shanghai. "Pracht en praal naast pure armoede." Aan de ene kant vind je miljonairs die elk jaar meer en meer verdienen, aan de andere kant mensen die nauwelijks het dagelijkse eten bij elkaar kunnen krijgen.
Die tegenstellingen zijn gegroeid onder de vorige president en partijleider Jiang Zemin. Hij was de man van Shanghai, die de steden en de economische groei hoog in het vaandel had staan. Economische groei was hard nodig om te mensen tevreden te houden.Onder Hu Jintao, sinds een jaar of drie China's nieuwe leider, gaan die prioriteiten langzaam om, tergend langzaam, want een groot land als China kun je niet gemakkelijk van koers laten veranderen. Hu Jintao heeft in het verleden zelf de armoede op het platteland gezien en hij vindt dat grote steden als Shanghai het maar wat rustiger aan moeten doen. Zelfs de economische groei mag van hem wel een tandje minder, maar dat stuit op groot verzet onder de lagere goden in de communistische partij. Om zijn beleid door te drukken heeft hij onlangs zelfs de partijsecretaris van Shanghai wegens corruptie vast laten zetten. Om het te verplaatsen naar Nederland: het afzetten van koningin Beatrix had geen grotere schok kunnen veroorzaken.De Shanghainezen deden wat lacherig als Peking weer een nieuwe maatregel of wet bedacht, omdat de Pekingse leiders in de praktijk vaak met forse weerstand van de lokale machthebbers te maken hebben. Maar nu blijkt het even opletten te zijn. Hu Jintao heeft al voor meer verrassingen gezorgd. Enkele jaren geleden kwamen uit het zuiden van China vreemde berichten van de fabrieken. Plotseling kwamen er in dit land met 1,3 miljard mensen en een enorme werkloosheid niet genoeg nijvere handjes naar die fabrieken om onze teddyberen en andere spullen te maken.Plotseling stonden enkele miljoenen minder mensen aan de fabriekspoorten te bedelen voor werk. Plotseling bleek voor een deel van de naar schatting honderd miljoen rondtrekkende migranten het leven thuis beter geworden zijn. Deels kwam dadoor maatregelen van president Hu, die bijvoorbeeld een agrarische belasting afschafte en corruptie ambtenaren aanpakte. Verder was het ook dom geluk, omdat in China een paar jaren lang de oogst beter dan ooit was. Uit onderzoek blijkt verder dat de jongere generatie migranten niet meer wil ploeteren, zoals hun ouders gedaan hebben. Werken in een restaurant, zoals de mensen op mijn dak doen, dat is nog wel in, maar verder willen ze toch liever beter en vooral beter betaald werk krijgen.Hu Jintao zegt, tegen wie het maar horen wil, dat hij een 'harmonieuze socialistische samenleving' wil, de tegenstellingen in het land aanpakken. Wat dat precies betekent, dat is nog afwachten, maar duidelijk is dat ook het snel groeiend aantal arbeidsconflicten hem dwars zitten. Hij heeft de doodgewaande Chinese vakbeweging opdracht gegeven de werknemers bij Wal-Mart te organiseren, iets wat na twee jaren verzet bij het management dit jaar met succes is doorgezet. Ook discussieert het land nu over een betere arbeidswet, waar het Amerikaanse en Europese bedrijfsleven tegen te hoop lopen.De Chinezen houden wel wat van vertoon, zwaaien een half uur met een vlaggetje, zeggen van hun land en president te houden en doen dan waar ze zin in hebben. Dus misschien dat er uiteindelijk niet zoveel gebeurd. Het land kan nog altijd twee kanten uit.Kan Hu Jintao de positie van mijn koks verbeteren? Ze moeten er zelf om lachen als ik het vraag. "Ik geloof niet dat de partijleider ons kent," zegt een van hen. "En hij moet natuurlijk wel voor erg veel mensen zorgen. Ik weet niet wanneer hij voor ons tijd heeft."Die twijfels leven bij meer. "Waarom moeten we een betere arbeidswet hebben, als we de huidige niet eens kunnen handhaven," vraagt Linda Lee, een docent aan de rechtenfaculteit van een Shanghaise universiteit. Maar in Peking denken haar meer ideologische collega'daar anders over. "We moeten het volk weer achter ons krijgen," zegt een van hen. "Met de steun van het volk kunnen we dit land weer veranderen."Vooral de oudere generatie hoort die laatste geluiden liever niet. Die hebben al een paar volksbewegingen meegemaakt, waar ze achteraf niet zo gelukkig over waren. "Ik dacht dat die onzin voorbij was," moppert een wat oudere Shanghaise professor. "Ik hoef niet zo nodig nog een keer het volk door de straten te zien marcheren." China is een explosief land, met weinig belangstelling voor haar eigen geschiedenis. Het kan een kruitvat zijn en de Chinese overheid wil zeker zijn dat dat niet in haar eigen gezicht ontploft.

(later het verhaal dat ik voor het kaderblad schreef over het bezoek van de FNV delegatie aan China.)